Danmörk samþykkir sögulegt samkomulag við Trump um Grænland – Bandaríkin fá aukin hernaðarréttindi

Danska þjóðþingið hefur samþykkt samkomulag við Bandaríkin og Grænland sem heimilar verulega aukna bandaríska hernaðarviðveru á Grænlandi. Samkomulagið var samþykkt einróma í dag, fimmtudaginn 19. nóvember, með 109 atkvæðum gegn engu.
Samningurinn felur meðal annars í sér heimild til að koma upp nýjum varnarsvæðum, stækka starfsemi bandaríska hersins og þróa eldflaugavarnarkerfi Donalds Trump Bandaríkjaforseta, svokallaðan „Golden Dome“.
Samkomulagið staðfestir jafnframt fullveldi Danmerkur og sjálfsákvörðunarrétt Grænlendinga. Það felur því ekki í sér að Grænland verði bandarískt landsvæði.
Einróma samþykkt eftir margra mánaða deilur
Bandaríkin, Danmörk og Grænland undirrituðu samkomulagið í New York 22. september síðastliðinn.
Aðdragandinn einkenndist af mikilli spennu eftir að Trump hafði ítrekað lýst áhuga á að Bandaríkin tækju yfir Grænland og ekki viljað útiloka beitingu efnahagslegs eða hernaðarlegs þrýstings.
Ummæli hans ollu alvarlegri diplómatískri deilu innan Atlantshafsbandalagsins.
Danska ríkisstjórnin, undir forystu Mette Frederiksen, lagði áherslu á að Grænland væri ekki til sölu og að Grænlendingar ættu sjálfir að ákveða framtíð sína.
Eftir umfangsmiklar samningaviðræður náðist samkomulag sem á að mæta öryggishagsmunum Bandaríkjanna án þess að breyta fullveldisstöðu landsins.
Grænlenska þingið hafði þegar samþykkt samninginn án mótatkvæða fyrr í nóvember.
Samþykkt danska þingsins í dag lýkur nauðsynlegri þinglegri meðferð. Samningurinn tekur gildi þegar dönsk stjórnvöld hafa formlega tilkynnt Bandaríkjunum að þeirri meðferð sé lokið.
Bandaríkin fá heimildir til tveggja nýrra varnarsvæða
Samkomulagið byggir á varnarsamningi Bandaríkjanna og Danmerkur frá árinu 1951.
Bandaríkjunum verður heimilt að nútímavæða og stækka starfsemi sína á Pituffik-herstöðinni á norðvesturhluta Grænlands.
Jafnframt er gert ráð fyrir að hægt verði að koma á fót nýjum varnarsvæðum við Narsarsuaq á Suður-Grænlandi og Mestersvig á austurhluta landsins.
Nánari útfærsla þeirra svæða verður ákveðin í samráði samningsaðila.
Samningurinn heimilar einnig að fleiri varnarsvæði verði stofnuð síðar, að undangengnum samráðsferlum.
Bandarísk herflugvélar og herskip fá aukinn aðgang að grænlensku yfirráðasvæði og hafsvæðum í tengslum við sameiginlegar varnir.
Golden Dome – eldflaugavarnir á norðurslóðum
Eitt mikilvægasta atriði samningsins er heimild til að þróa bandaríska eldflaugavarnarkerfið Golden Dome á Grænlandi.
Kerfinu er ætlað að styrkja varnir Norður-Ameríku gegn eldflaugum og öðrum loftbornum ógnum.
Landfræðileg lega Grænlands gerir eyjuna sérstaklega mikilvæga fyrir ratsjáreftirlit, eldflaugaviðvaranir og hernaðarleg fjarskipti.
Pituffik-herstöðin gegnir þegar mikilvægu hlutverki í bandarískum eldflaugaviðvörunum og geimeftirliti.
Samkomulagið veitir heimildir til frekari uppbyggingar, en ekki hefur verið staðfest að allar fyrirhugaðar framkvæmdir hafi verið ákveðnar eða fjármagnaðar.
Bandaríkin fá aukin áhrif á öryggistengdar fjárfestingar
Samningurinn nær einnig til erlendra fjárfestinga á Grænlandi.
Þar er kveðið á um að ríki utan Atlantshafsbandalagsins og tiltekinna samstarfsríkja skuli ekki geta komið sér upp hernaðaraðstöðu á Grænlandi nema með samþykki samningsaðila.
Einnig eru ákvæði sem miða að því að koma í veg fyrir að erlendir fjárfestar nái yfirráðum eða verulegum áhrifum í viðkvæmum atvinnugreinum ef það gæti ógnað þjóðaröryggi.
Þetta getur meðal annars átt við um mikilvæga innviði og vinnslu náttúruauðlinda.
Grænland býr yfir umtalsverðum auðlindum, þar á meðal sjaldgæfum jarðefnum sem hafa mikla þýðingu fyrir hátækniiðnað og varnarmál.
Sumir sérfræðingar telja að samkomulagið geti veitt Bandaríkjunum aukin áhrif á ákvarðanir sem varða slíkar fjárfestingar.
Fullveldi Danmerkur og réttur Grænlendinga staðfestur
Þrátt fyrir aukin hernaðarréttindi Bandaríkjanna er sérstaklega tekið fram í samkomulaginu að fullveldi Danmerkur yfir Grænlandi sé virt.
Sjálfsákvörðunarréttur Grænlendinga er jafnframt staðfestur.
Samningurinn gerir ráð fyrir að Grænland geti í framtíðinni orðið sjálfstætt ríki.
Verði það að veruleika er hins vegar gert ráð fyrir að sjálfstætt Grænland taki yfir skuldbindingar samkvæmt varnarsamningnum og haldi áfram þátttöku í varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins.
Samningurinn hefur engan fyrirfram ákveðinn lokadag og verður aðeins breytt með gagnkvæmu samþykki.
Þetta þýðir að hernaðarlegt samstarf Bandaríkjanna og Grænlands gæti haldið áfram óháð framtíðarbreytingum á stjórnskipulegri stöðu landsins.
Hvað þýðir samkomulagið fyrir Ísland?
Grænland og Ísland gegna mikilvægu hlutverki í vörnum Norður-Atlantshafs.
Á svæðinu liggja mikilvægar siglingaleiðir og flugleiðir milli Norður-Ameríku og Evrópu.
Aukin bandarísk hernaðarviðvera á Grænlandi gæti því haft áhrif á skipulag varnarsamstarfs Atlantshafsbandalagsins á norðurslóðum.
Ísland er aðili að NATO og hefur sérstakan varnarsamning við Bandaríkin frá árinu 1951.
Bandarískar hersveitir nýta meðal annars aðstöðu á Keflavíkurflugvelli við loftrýmisgæslu og önnur verkefni Atlantshafsbandalagsins.
Breytingar á hernaðaraðstöðu á Grænlandi gætu aukið mikilvægi samhæfingar milli Íslands, Grænlands, Danmerkur og Bandaríkjanna.
Ekki liggur þó fyrir að nýi samningurinn feli í sér beinar breytingar á varnarskuldbindingum Íslands eða bandarískri hernaðarviðveru hér á landi.
Tilraun til að binda enda á diplómatíska deilu
Samkomulagið er talið geta dregið úr spennu milli Bandaríkjanna og Danmerkur eftir margra mánaða deilur um framtíð Grænlands.
Kenneth Howery, sendiherra Bandaríkjanna í Danmörku, hefur fagnað samþykktinni og sagt hana styrkja öryggissamstarf ríkjanna og Atlantshafsbandalagsins.
Lars Løkke Rasmussen, utanríkisráðherra Danmerkur, hefur hins vegar viðurkennt að traust milli ríkjanna hafi beðið hnekki og að tíma muni taka að endurbyggja það.
Þótt samkomulagið skýri nú formlegan grundvöll varnarsamstarfsins eru enn spurningar um umfang framtíðaruppbyggingar og áhrif Bandaríkjanna á stefnumótun Grænlands.
Ný staða á norðurslóðum
Samþykkt danska þingsins markar tímamót í samskiptum Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands.
Bandaríkin fá víðtækari heimildir til hernaðarstarfsemi á einu hernaðarlega mikilvægasta svæði norðurhvels jarðar, á sama tíma og fullveldi Danmerkur og sjálfsákvörðunarréttur Grænlendinga eru staðfest.
Fyrir Ísland undirstrikar samkomulagið vaxandi mikilvægi norðurslóða í alþjóðlegum öryggismálum.
Hvort samkomulagið muni í raun binda enda á pólitíska spennu um Grænland á þó eftir að koma í ljós.
Heimildir: Reuters, Associated Press, danska forsætisráðuneytið og Hvíta húsið, september–nóvember 2026.