Helga Dögg Sverrisdóttir skrifar:
Má hjúkrunarfræðingurinn segja „hún“ við lækninn á meðan skoðun fer fram?
Árið 2025 hóf heilsugæslusvæðið Suður-Danmörk aðgerðaáætlun sem miðar að því að takast á við meintan „ójöfnuðinn sem LGBTQ+ fólk segist upplifa þegar kemur að andlegri og líkamlegri heilsu.“ Þau vildu að LGBTQ+ fólk væri meðhöndlað eins og allir aðrir borgarar: með reisn, virðingu og skilningi.
Regnbogapennar og áróðurspésar
Aðgerðaáætlunin fól í sér ýmis verkefni, þar á meðal penna með regnbogafánum á skrifborðum starfsmanna, bæklinga frá völdum LGBTQ+ samtökum í biðstofum og reglulega fundi og samstarf við þau, „hlutlaust og opið“ orðalag í bréfum til borgara, sjúklinga og ættingja, umbreytingu yfir í kynhlutlaus salerni og búningsklefa, auk leiðarvísis um góð samskipti við sjúklinga.
Síðast kom að hinni umdeildu LGBTQ+-handbók, sem hafnað var af meirihluta svæðisráðsins og fékk harða gagnrýni.
LGBT-aktívistar og vinstrisinnaðir stjórnmálamenn skulfu af reiði og skelfingu, en vissulega er léttir í felum, því handbókin kallaði eftir hugmyndafræðilegri endurmenntun starfsmanna svæðisins. Við könnumst við slíkt, t.d. í skólakerfinu.
Öll tákn sem vísa til pólitískra hagsmunafélaga eru áróður. Þau eiga hvergi að sjást í opinberum stofnunum, hvorki í Danaveldi né á Íslandi.
Sjúklingurinn verður leiðbeinandi
Í stað þess að undirbúa starfsmenn til að skilja blæbrigði þess rugls sem LGBTQ+ hópurinn er í raun og veru, tók handbókin form hugmyndafræðilegrar stefnuyfirlýsingar, þar sem þörf TQ+ hópsins fyrir staðfestingu fornafna tók sviðsljósið og þar sem líffræðilega kynið – líkaminn – var kastað út um gluggann.
Í staðinn getur starfsfólkið lesið að það sé kynvitund sem lýsir „hver“ sjúklingurinn „er“, að fólk fari í kynleiðréttingu til að „komast nær því kyni sem það er,“ og að líffræðilegt kyn sé eitthvað sem „er úthlutað við fæðingu.“
Þetta rugl stendur í handbók fyrir heilbrigðisstarfsmenn sem vita nákvæmlega hvernig þetta gengur fyrir sig frá getnaði til fæðingar. Það úthlutar enginn kyni. Það er enginn kynlaus, nema inni í kollinum á sér.
Starfsmenn eru hvattir til að æfa sig í ritsafni óskiljanlegra fornafna og kynna sín eigin. Ef þeir gera mistök verða þeir að „leiðrétta sig og biðjast afsökunar.“ Því eins og segir í handbókinni: „Aðeins sjúklingurinn sjálfur veit hvaða fornöfn hann vill nota.“
Sjúklingurinn verður leiðsögumaður, bæði vegna tungumáls starfsfólksins og skilnings á kyni. Eigið málinnsæi starfsmanna þarf að þjálfa burt: „Það tekur tíma að læra, aflæra og þróa nýjar málvenjur,“ „reyna virkt að nota fornöfn í stað þess að forðast þau,“ og „æfing skapar meistara.“
Þetta gengur svo langt að starfsfólk er ráðlagt að „hægja á sér“ til að forðast misskilning á fornöfnum. Hægðu á! Í annasömu daglegu lífi, þar sem hröð og nákvæm samskipti geta verið lykilatriði.
Fornafnastefna svæðisins
Án neyðarbremsu meirihlutans hefði handbókin getað orðið opinber fornafnastefna svæðisins, og þeir aðilar sem tóku þátt höfðu greinilega það tækifæri í huga. En vinnuhópurinn varð of gráðugur í hugmyndafræðilegum eldmóði sínum, eða þeir voru svo blindaðir af eigin þörfum að þeir gleymdu raunverulegum markhópi handbókarinnar: starfsmönnum – félags- og heilbrigðisaðstoðarmanni, dyravörði, sjúkraflutningamanni, hjúkrunarfræðingi, lækni o.s.frv.
Því þrátt fyrir vingjarnlegan tón handbókarinnar yrði útgáfan talin leiðsögn. Að lokum prýðir lógó svæðisins forsíðuna.
Skotfæri fyrir móðgaða sjúklinga
Þannig að vissulega gæti sjúklingur sem er tvíkynhneigður, eða kynlaus, móðgast yfir því að vera ekki kallaður „þeir“ eða „það“, tilbúinn að berja starfsfólkið í höfuðið með bókinni ef hann vogaði að segja „hún“ eða „hann“ í samræmi við raunveruleikann. Kvartanir sjúklinga gætu fljótt fengið aukið vægi.
Á sama hátt yrði handbókin skotfæri fyrir þá starfsmenn sem þjást af því sem kaldhæðnislega er kallað „Nonbinary Knee Syndrome.“ Þ.e.a.s. starfsmaður sem er í nánu sambandi og hefur komið út sem kynjaminnihluti og kennt fjölskyldunni að það „neiti tilvist einhvers“ að nota ekki tilgreind fornöfn.
Handbókin hafði möguleika á að skapa ágreining, ekki aðeins við sjúklinga heldur einnig meðal starfsmanna.
Tungumálalögreglan í samstarfshópnum
Sumir starfsmenn myndu líta á þessa fimleika með fornöfn sem meinlausa tillitssemi. Aðrir myndu sjá í þeim tækifæri til smá aktívisma. Enn aðrir myndu upplifa að með þessu væri verið að svipta þá sjálfræði yfir eigin málnotkun, gera lítið úr greind þeirra og fagmennsku og trufla störf þeirra. Sumir myndu jafnframt finnast óþægilegt að hlutgera sjúklinga með því að kalla þá „það“, eins og handbókin leggur einnig til.
Rétt eins og á Íslandi niðurlægir heilsugæslan fullorðið fólk á upplýsingaskjám með því að nota „öll“ í stað „allir.“
En heilbrigðisstarfsfólk getur ekki unnið í umhverfi þar sem raunveruleikinn er tabú. Þeir verða að geta unnið út frá fagmennsku, líffræði og efnislegum veruleika án þess að óttast að það verði litið á sem virðingarleysi.
Þetta er lykilatriði til að heilbrigðiskerfið haldi áfram að vera aðlaðandi vinnustaður þrátt fyrir að hann sé ekki í samræmi við ábyrgð og álag. Það er líka mikilvægt að almenningur beri traust á gæðum opinberrar heilbrigðisþjónustu. Við verðum að treysta því að meðferðin sem við fáum samræmist ekki geðþótta samtímans, heldur að tilboðið byggist á raunveruleika en ekki á kenningum eða hugmyndafræði.
Árekstur milli tveggja ósamrýmanlegra skilninga á kyni
Handbókin hefur kostað rétt rúmlega 60.000 DKK. Faglegt stig efnisins hlýtur að hafa verið opinberun fyrir íhaldssama meirihlutann, sem vildi breyta bókinni til að gera það ljóst að „aðeins eru tvö kyn“ eins og þau hafa alltaf verið og munu verða í ókominni framtíð.
Breyting sem leiddi til þess að talsmaður samtakanna SundLGBT spurði þá: „Hvaða heilbrigðis- eða vísindagrundvöllur liggur að baki niðurstöðu framkvæmdanefndarinnar um að aðeins séu tvö kyn?“ Viðkomandi hafði hjálpað til við að undirbúa handbókina og skilgreinir sig sem hitt kynið. Við spurningunni svaraði formaður svæðisráðsins, Bo Libergren (V), óáreitt: „líffræðibækur og kennslan sem við höfum fengið.“
Já, menn deila heimskunni, um mörg kyn, á víð og dreif. Það er hinna að hafna slíkri heimsku.
Með lögum um kynrænt sjálfræði festist huglægur skilningur á kyni í sessi hjá ákveðnum stjórnmálaöflum á kostnað hins hlutlæga og sanna. Hversu langt á huglægur skilningur á kyni að ganga á samfélagið og umræðuna? Lögin voru samþykkt án þess að tilgreina hvort vegur þyngra þegar hagsmunaárekstrar verða og hversu mikið aðrir borgarar megi taka þátt.
Átökin við Camillu
Til dæmis, er það mismunun að vísa sjúklingi á grundvelli líffræðilegs kyns ef sjúklingurinn vill það ekki? Ágreininginn er ekki alltaf hægt að leysa einfaldlega með því að segja „það“ eða nota nafn sjúklingsins.
Tökum dæmi um algenga stöðu hjá lækni og hjúkrunarfræðingi, sem báðir eru með sjúkling: Til dæmis gæti hjúkrunarfræðingurinn sagt við lækninn: „Camilla svaf ekki vel í nótt. Hún var sárkvalin.“
Hvað ef Camilla kallar sig „nonbinary“ og hefur sagt að fornöfnin hennar séu „þau/það“? Er það forgangsmál svæðisins að starfsfólk fylgi þessu eða er starfsmönnum heimilt að vísa til Camillu út frá líffræðilegu kyni hennar?
Bæði þegar hún er til staðar og þegar hún er það ekki?
Það verður allsráðandi vandamál ef sjúklingar eiga að geta stjórnað tungumáli starfsfólksins. Svæðið í Suður-Danmörku mun líklega átta sig á því að með LGBTQ-aktívisma í núverandi mynd er ekki bæði hægt að þóknast LGBTQ-samtökum og á sama tíma viðhalda viðurkenningu á líffræðilegu kyni. Því TQ-hlutinn mun örugglega ekki hlusta á það.
Vissulega er mikill, þögull meirihluti meðal starfsmanna svæðisins sem heldur niðri andanum yfir því hvernig lokaútgáfan mun líta út. Nú hafa þeir séð afleiðinguna ef í ljós kemur að fólk trúir því að kynin séu bara tvö, eins og hefur verið og verður.
Áberandi árekstur milli tveggja skilninga á kyni sem eru nánast ósamrýmanlegir:
- Hlutlægur/líffræðilegur skilningur á kyni, þar sem kyn er ákvarðað af æxlunareiginleikum einstaklings.
- Huglægur skilningur á kyni, þar sem kyn er ákvarðað af eigin sjónarhorni og hugarheimi einstaklings.
Heimild: Den nonbinære patient Camilla har haft ondt i nat. Må sygeplejersken sige ‘hun’ til lægen under stuegangen?
Höfundur er fyrrverandi grunnskólakennari.