„Þessi áfangi markar þýðingarmikið skref í aðildarferli Svartfjallalands og sendir skilaboð til annarra umsóknarríkja um að aðild að Evrópusambandinu er innan seilingar,“ sagði talsmaður ráðherraráðs ESB við fjölmiðla fyrr í vikunni, eftir að fastafulltrúar aðildarríkjanna samþykktu stofnun vinnuhópsins um aðildarsáttmálann. Búið er að loka fjórtán af 33 samningsköflum og stefnt er að því að öllum verði lokað fyrir næstu áramót.
Svartfjallaland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2008, tveimur árum eftir að ríkið lýsti yfir sjálfstæði. Svartfjallaland fékk stöðu umsóknarríkis 2011, og aðildarviðræður hófust árið eftir.
Allir þrjátíu og þrír kaflar samningaviðræðnanna hafa verið opnaðir, og fjórtán þeirra hefur þegar verið lokað; nokkrir af þeim mikilvægustu eru eftir, þar á meðal kaflar sem varða réttarkerfið, en stjórnvöld í Podgorica stefna hins vegar að því að ljúka þessum viðræðum fyrir árslok, og að Svartfjallaland verði aðildarríki árið 2028; mögulega það fyrsta síðan Króatía gekk í klúbbinn fyrir þrettán árum.
Raunhæft markmið?
Af samtölum við embættismenn í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins að undanförnu má ráða að það er mikill áhugi á að ljúka aðildarviðræðum við Svartfjallaland og hefja lokaundirbúning fyrir aðild; breyttar aðstæður í Evrópu og nágrenni hafa leitt af sér aukna áherslu á stækkun Evrópusambandsins, ekki síst á Balkanskaganum og aðild Svartfjallalands myndi senda sterk skilaboð til annarra ríkja þar sem verið hafa í biðsal aðildar undanfarin ár og áratugi.
„Ef Svartfjallaland heldur áfram á þessari braut - og við munum styðja það - þá er þetta mögulegt,“ sagði Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins fyrir nokkrum dögum. „Það þýðir að við gætum lokið viðræðum fyrir árslok eða snemma á næsta ári. En Svartfjallaland verður að skila af sér, og aðildarríkin verða að styðja þetta ferli,“ sagði Kos.
En það blasir hins vegar við að þótt fjórtán samningaköflum hafi nú verið lokað, þá eru nítján eftir; búist er við að fjórum köflum verði lokað í næsta mánuði og þá eru sex mánuðir til stefnu fyrir þá fimmtán sem væntanlega verða eftir; þar á meðal mikilvægir kaflar sem snúa að réttarfari og stjórnarháttum.
Pressan er einnig talsvert á þinginu í Svartfjallalandi; þar hafa þingmenn verið gagnrýndir, meðal annars af forseta landsins, fyrir að verja litlum tíma í að ræða frumvörp að nýjum lögum eða lagabreytingum sem nauðsynlegar eru til að uppfylla skilmála um aðild að Evrópusambandinu.
En það virðist eins og almennur stuðningur sé við aðildarferlið; Kýpur, sem nú fer með formennsku í ráðherraráði ESB, hefur eindregið stutt Svartfjallaland og ekkert bendir til annars en að Írar, sem taka við formennskunni í júlí, haldi því áfram.
Endanlegt próf á stuðning aðildarríkjanna kemur svo þegar aðildarsáttmálinn verður lagður fyrir Evrópuþingið og leiðtogaráðið, og síðan fyrir þjóðþing allra aðildarríkjanna; ferli sem í eðli sínu tekur talsverðan tíma.
Brennt af reynslunni með Ungverja
Um fimmtán ár eru liðin síðan síðasti sáttmáli var gerður við verðandi aðildarríki; þá Króatíu sem gekk í klúbbinn árið 2013, og enn er ekki ljóst hvernig sáttmálinn við Svartfjallaland mun líta út.
Reynsla undanfarinna ára af samskiptum framkvæmdastjórnarinnar við stjórnvöld í nokkrum ríkjum Evrópusambandsins, aðallega í Ungverjalandi, hefur hins vegar leitt til þess að ný aðildarríki munu þurfa að samþykkja talsvert stífari reglur og varnagla, til dæmis þegar kemur að því að tryggja lýðræðislegt stjórnarfar og sjálfstæði réttarkerfisins.
Þetta kom til að mynda fram í síðustu skýrslu framkvæmdastjórnarinnar um stækkunarmál.
„Til að tryggja að ný aðildarríki standi áfram vörð um réttarfar, lýðræði og grundvallarréttindi, ættu nýir aðildarsáttmálar að innihalda sterkari tryggingar fyrir því að viðkomandi ríki standi við þær skuldbindingar sem gerðar voru í aðildarviðræðum.“
Einnig má búast við að að sáttmálinn við Svartfjallaland muni innihalda ákvæði um aðlögunartímabil, til dæmis hvað varðar frjálsa för launþega og sjálfstætt starfandi einstaklinga, ekki síst til að minnka mögulegt útflæði vinnuafls frá Svartfjallalandi þegar aðildin að Evrópusambandinu verður að veruleika.
Líklegt er einnig að aðild Svartfjallalands að Schengen svæðinu verði tímasett á svipaðan hátt og í tilviki Króatíu, sem fékk ekki fulla aðild að opnum landamærum Schengen fyrr en 2023, tíu árum eftir inngöngu í Evrópusambandið.
