Micheál Martin forsætisráðherra Írlands sló tóninn fyrir formennskutíð Íra í ávarpi sem birtist á heimasíðu formennskuembættisins fyrir nokkrum dögum; Írum væri heiður að því að taka við þessu hlutverki en „við gerum það á krítískum tímapunkti fyrir Evrópusambandið, þegar óvissa og ófyrirsjáanleiki er að aukast í heiminum,“ sagði hann.
Írar tóku við formennskunni í ráðherraráði ESB af Kýpur í fyrradag og gegna embættinu nú í áttunda skiptið síðan Írland varð hluti af Evrópusambandinu árið 1973. Aðildaríki Evrópusambandsins skiptast á um að gegna þessu hlutverki; á undan Kýpur var Danmörk með formennskuna og Litáar taka svo við af Írum um næstu áramót.
Stór og mikilvæg verkefni bíða Íra næstu sex mánuðina, þar á meðal samningaviðræður aðildarríkjanna um næstu sjö ára fjárlög Evrópusambandsins (Multi annual financial framework). Um næstu áramót þarf að liggja fyrir rammi um þessi fjárlög sem taka eiga gildi í byrjun árs 2028.
Kýpverjar, sem voru í formennsku síðustu sex mánuði, uppskáru óánægju margra aðildarríkja nýlega þegar þeir settu fram endurskoðaða áætlun um samningsmarkmið. Hópur ríkja var óánægður með að ekki hefði verið skorið nægilega mikið niður, og nú liggur fyrir Írum að koma með nýjan samningsramma í haust.
Stækkunar- og samkeppnismál ofarlega á baugi
Írar segjast ætla að styðja vel og rækilega við þau ríki sem nú eru að sækja um aðild að Evrópusambandinu, en gætu hins vegar rekið sig á tregðu hjá einhverjum aðildarríkjum. Kýpverska formennskan kom því í gegn fyrir nokkrum vikum að fyrstu kaflarnir í samningaviðræðum Úkraínu og Moldóvu voru opnaðir í síðasta mánuði.
Írar vilja að fleiri kaflar verði opnaðir í sumar en hins vegar er óvíst hvernig Ungverjar taka í það. Þótt ný stjórnvöld í Búdapest hafi samþykkt fyrsta skrefið hafa þau hikað við að samþykkja þau næstu.
Írar þurfa einnig að leiða viðræður við Svartfjallaland, sem er á lokametrunum í sínum samningaviðræðum og þrýstir á um að vinna við aðildarsáttmála haldi áfram.
Fari svo að íslensk stjórnvöld fái umboð til að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í haust, kemur það mál einnig til kasta Íra í formennskuhlutverkinu.
Þessu tengt virðast Írar einnig hafa áhuga á að ýta undir umræðu um að fækka þeim málaflokkum þar sem aðildarríki hafa neitunarvald, sérstaklega hvað varðar sameiginleg utanríkismál.
Annað stórt verkefni Íra verður að hnika áfram þeim tillögum sem leiðtogaráð Evrópusambandsins samþykkti í mars, og ganga undir nafninu „One Europe, One market roadmap“. Í þessari áætlun er sjónum til dæmis beint að einföldun regluverks, samþættingu á innri markaðnum og auðveldari leiðum til að fjárfesta – allt til þess að auka samkeppnishæfni Evrópu gagnvart öðrum viðskiptablokkum.
Fyrirhuguð löggjöf um iðnaðarhraðal (Industrial Accelerator Act) tengist þessum fyrirætlunum, en með henni á að styðja við mikilvægar greinar iðnaðar í Evrópu á kostnað samkeppnisaðila annars staðar.
Íslensk og norsk fyrirtæki hafa lýst yfir áhyggjum af tilkomu þessarar löggjafar, en svo virðist þó sem framkvæmdastjórnin ætli að líta á framleiðslu í EES-ríkjunum á sama hátt og í aðildarríkjunum.
Metnaðarfull áætlun - sem kostar milljarða
Starfið sem fylgir því að sinna formennsku í ráðherraráði Evrópusambandsins er umfangsmikið. Smærri aðildarríki þurfa jafnan að fjölga starfsliði í sendinefndum sínum hér í Brussel. Formennskuríkið stýrir öllum fundum innan ráðherraráðsins og þarf að koma fram sem hlutlaus aðili sem sættir ólík sjónarmið og kemur fram með málamiðlanir.
Írar gera ráð fyrir að kostnaður vegna formennskunar verði næstum 300 milljónir evra, um 45 milljarðar króna.
Næstum helmingur þeirrar upphæðar er áætlaður vegna öryggismála á Írlandi. Næstu sex mánuðina verða samtals haldnir þar um 280 fundir sem tengjast formennskunni, þar af 22 óformlegir ráðherrafundir, þangað sem ráðherrum EES-ríkjanna er oftar en ekki boðið.
Auk þess er gert ráð fyrir að minnsta kosti einum óformlegum leiðtogafundi Evrópusambandsins, sem halda á 13. nóvember.
En stærsti viðburðurinn á þessu formennskutímabili Íra verður hins vegar daginn áður, 12. nóvember, þegar EPC (European Political Community) klúbburinn kemur saman í Dublin. Það er óformlegur vettvangur fyrir næstum fimmtíu leiðtoga Evrópuríkja, þar á meðal Íslands, sem fyrst var haldinn í Prag haustið 2022, en hefur síðan komið saman átta sinnum, síðast í Yerevan, höfuðborg Armeníu.
