Sagnfræðingurinn Guðni Th. Jóhannesson, sem var forseti Íslands frá 2016 til 2024, líkir húsnæðislánum Íslendinga við „fjárhættuspil“. 

Guðni ræddi forsendur Íslendinga fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um framhald viðræðna við Evrópusambandið í viðtali í Silfrinu á RÚV. Að hans mati ætti að byrja á að skera úr um hvort Íslendingar haldi yfirráðum yfir auðlindinni, vegna sögulegs minnis þjóðarinnar af baráttu um hana, og „láta gott heita“ ef ekki.

Hann sagði Ísland vera „smáríki í hörðum heimi“ og benti á þróun mála í Bandaríkjunum. Forsetinn þar, Donald Trump, hafi sagt að „hans leiðarljós á alþjóðavettvangi sé hans eigin sýn og hann taki tillit til alþjóðalaga út frá því.“ 

Forsetar komi og fari, en „mér segir svo hugur að næsta forsetaefni Repúblikanaflokksins gæti jafnvel reynt að vera meiri Trump en Trump sjálfur,“ sagði Guðni.

Hið gamla fyrirkomulag, þar sem ganga mætti að því nokkurn veginn sem vísu hvernig Bandaríkjamenn túlkuðu og litu á varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna, væri í óvissu. „Það væri ansi hugrakkur maður sem liti svo á að það er nú bara fyrirsjáanlegt að ekkert muni breytast í þeim efnum í framtíðinni. Það er einn þáttur enn sem þarf að hafa til hliðsjónar,“ sagði Guðni.

Guðni kvað ekki úr um endanlega afstöðu sína til aðildarviðræðna, en taldi að meginþorri Íslendinga væri sáttur við að fá að gera upp hug sinn í málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Hann ræddi sögulega og praktíska stöðu þjóðarinnar og benti á að gjaldmiðillinni, íslenska krónan, væri „ákveðið vandræðabarn“.

Áhyggjur og efi við eldhúsborðið

„Það er frábært að eiga hana, en það er ferlegt að skulda hana,“ segir Guðni. „Og þessi munur á Íslandi er bara meiri en víðast hvar annars staðar. Og hversu mörg heimili eru á Íslandi þar sem fólk hefur setið við eldhúsborðið fram á nótt og hugsað, er það verðtryggt lán sem við eigum að fá núna? Er það óverðtryggt? Eigum við að svissa yfir? Eigum við að hafa það jafnt?“

Þá sagði hann að á meðan séu öflug fyrirtæki „með sitt meira og minna allt sitt í evrum“.

Fólkið í landinu efins, áhyggjufullt yfir því hver sé rétta leiðin.

„Það eina sem er víst í öllu þessu fjárhættuspili er þetta: Bankinn vinnur alltaf,“ sagði Guðni.

Vaxtamunur íslensku bankanna hefur farið vaxandi, eins og Heimildin hefur fjallað um. 

Í fyrramálið mun Seðlabankinn ákveða hvort stýrivextir verði áfram 7,75%, en flestir markaðsaðilar spá hækkun upp í 8%. Stýrivextir Seðlabanka Evrópu eru hins vegar 2,25%.

Auðlindin meginmálið

Guðni rannsakar nú landhelgisdeilur Íslendinga við Breta. Hann telur að mýtur móti sýn Íslendinga á söguna, þannig að þjóðin hafi „alltaf verið sameinuð og alltaf unnið fulla sigra,“ sem hafi ekki verið raunin. Í grein í síðasta tölublaði Vísbendingar sagði Guðni Th. nýverið að Íslendingar hefðu í hafréttarmálum „fylgt frekar í kjölfar annarra“ og að „nánast allt sem gerðist í íslenskri sjálfstæðissögu mótaðist af erlendum straumum og stefnum“.

Lærdómurinn af því að berjast fyrir yfirráðum yfir auðlindinni móti þó viðhorf Íslendinga. „Átti ráðamenn í Brussel sig ekki á því þá er betra að láta bara gott heita fyrr en seinna.“

Guðni telur að málefni sjávarútvegsins eigi að skipta sköpum og sæta forgangi í hugsanlegum viðræðum við Evrópusambandið.

„Ólíkt því sem gerðist 2009 til 13 hygg ég að það væri réttast og skynsamlegast að hefja leikinn á málefnum sjávarútvegsins fyrst og fremst,“ sagði hann. Þannig „komi í þeirri umsókn fram að Íslendingar munu ekki sýna því áhuga að ganga í sambandið nema tryggt verði á skýran hátt að yfirráð yfir auðlindinni verði áfram í höndum Íslendinga og það er þá bara fyrsta skrefið,“ sagði hann og bætti við: „Ætli það verði þá bara síðasta skrefið. Ekki myndi ég nú telja það. Og það lægi þá bara fyrir í byrjun.“

Næst sé það landbúnaðurinn. „Ég held að þetta sé eitt meginatriðið í huga margra, yfirráð yfir auðlindinni og auðvitað sérstaða íslensks landbúnaðar. Það verði tryggt að horft sé til þess að aðstæður hér eru allt aðrar en á meginlandi Evrópu,“ sagði Guðni.

Ræddu auðlindir og öryggiSigríður Hagalín Björnsdóttir, þáttarstjórnandi Silfursins á RÚV, spurði Guðna Th. Jóhannesson út í álitamál Evrópusambandsumsóknar, allt frá auðlindamálum yfir í fullveldi og öryggismál.

Spurður út í afstöðu sína til umræðu um að ESB-aðild skerði fullveldi Íslendinga benti Guðni á að lagaprófessor hafi við upptöku EES-samningsins bent á að þar færu mestu breytingar á lagaumhverfi Íslendinga frá því Jónsbók var árið 1281. „Fullveldi þróast og breytist,“ sagði hann og benti á að EES-samningurinn hafi verið gerður án stjórnarskrárbreytingar og að viðhorf til hersetu hefðu verið afgerandi neikvæð áður en Bandaríkjaher „arkaði hingað til lands“. „Túlkanir á fullveldi eru mismunandi,“ sagði Guðni og taldi Íslendinga ekki geta sagt við Finna eða Spánverja, sem eru í ESB, að þeir væru ekki fullvalda.

Stjórnmálafræðingurinn Ólafur Ragnar Grímsson, sem var forseti á undan Guðna, verið einn helsti talsmaður Áfram Íslands, sem vill hafna aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ólafur Ragnar sagði á stofnfundi Áfram Íslands í júníbyrjun að það væri óskynamlegt að ganga í ESB þar sem „fjarlægar valdastofnanir eiga að fara að ráða miklu um hvað við gerum hér á Íslandi.“ Auk þess sé „misskilningur að þetta sé bara einhver könnunarleiðangur“.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið fer fram laugardaginn 29. ágúst næstkomandi.