Af pedalanum á bensíngjöfina
Ungum Dönum sem hjóla daglega í skólann eða til vinnu hefur fækkað talsvert á síðustu árum. Í Danmörku fjölgar bílum ár frá ári og á heimilum þar sem áður var til einn bíll eru þeir nú iðulega tveir, jafnvel þrír.
Í kvikmyndinni „Með allt á hreinu“ (1982) þegar Stuðmenn töldu sig vera búna að meika það og komnir til Kaupmannahafnar höfðu þeir aldrei séð „aðra eins gommu af reiðhjólum“. Og víst er um það að á þessum tíma var óvíða, og er enn, slík gomma af járnhestum í einni borg. Í öllum bókum og ferðamannabæklingum um Kaupmannahöfn er ætíð fjallað sérstaklega um reiðhjólin og þótt Stuðmönnum hafi þótt mikið til um reiðhjólaskóginn hefur hann vaxið verulega síðan þeir komu til borgarinnar við Eyrarsund á leiðinni til heimsfrægðar.
Samtals eru íbúar Stór-Kaupmannahafnarsvæðisins um 2,2 milljónir og fjölgar jafnt og þétt. Þessi tala segir þó ekki alla söguna því í borginni dvelja ætíð margir, um lengri eða skemmri tíma, sem ekki teljast beinlínis til íbúa, til dæmis námsmenn og fræðimenn. Við þetta bætast svo allir ferðamennirnir sem heimsækja borgina og finnst hjólatúr tilheyra. Á síðasta ári voru gistinætur í Kaupmannahöfn vel á sextándu milljón. Þá eru ekki meðtaldir dagdvalargestir, til dæmis farþegar skemmtiferðaskipa.
Ekki nýtilkomið
Hjólreiðar eru síður en svo ný bóla í Kaupmannahöfn. Borgarbúar hafa í áratugi stigið á pedalana til að komast leiðar sinnar. Fyrstu reiðhjólin sáust á götum danska höfuðstaðarins árið 1865, þá var það eingöngu efnað fólk sem átti þetta nýstárlega farartæki, eins og eitt dönsku blaðanna komst að orði. Á árunum eftir 1880 hófst fjöldaframleiðsla reiðhjóla og þá urðu þau jafnframt ódýrari.
Árið 1892 var fyrsti reiðhjólastígurinn í Kaupmannahöfn (og kannski í heiminum) lagður, á götunni Esplanaden skammt frá Löngulínu og gömlu Tollbúðinni. Í tímariti hjólreiðamanna, Cykeltidende, var árið 1890 greint frá því að í Danmörku væru 5–6 þúsund reiðhjól, helmingurinn í höfuðborginni. Þeim fjölgaði ört og árið 1899 mátti lesa í dagblaðinu Dannebrog að í Kaupmannahöfn væru 25–30 þúsund reiðhjól. Reiðhjólin urðu almenningseign á fjórða áratug 20. aldar og árið 1934 greindi eitt dönsku blaðanna frá því að í Kaupmannahöfn væru um það bil 400 þúsund reiðhjól.
Í upphafi voru flest reiðhjól í Danmörku framleidd í Bretlandi en með vaxandi vinsældum urðu til danskir framleiðendur, sem kannski væri réttara að kalla samsetningarverkstæði. Stellin flutt inn frá Bretlandi og fleiri löndum en hjólin sett saman í Danmörku og fengu dönsk nöfn og þannig er það enn þann dag í dag. Nú koma reyndar hjólastellin einkum frá Asíu og Póllandi.
Enginn veit hvað reiðhjólin eru mörg
Á undanförnum árum hafa kannanir sýnt að rúmlega helmingur íbúa Kaupmannahafnar hjólar til daglegra starfa. Hjólin eru af öllum gerðum, ný og gömul, sum gljáfægð en önnur gömul, þau gömlu stundum kölluð havelåge (garðhlið). Engar áreiðanlegar tölur eru til um fjölda reiðhjóla í Kaupmannahöfn en talið að þau séu í það minnsta helmingi fleiri en íbúar borgarinnar, því margir eiga fleiri en eitt hjól og jafnvel fleiri en tvö.
Ekki eru heldur til áreiðanlegar tölur um fjölda þeirra reiðhjóla sem stolið er en þau skipta tugum þúsunda á ári hverju. Svo eru hjólin sem eru skilin eftir, yfirgefin eins og lögreglan segir. Á hjólastæðum við lestarstöðvar eru hundruð eða þúsundir hjóla sem enginn virðist hirða um eða eiga. Þótt af og til séu gerðar rassíur og yfirgefin hjól fjarlægð koma sífellt önnur í staðinn.
Börnin læra það sem fyrir þeim er haft
Eins og áður var nefnt hjólar rúmlega helmingur íbúa Kaupmannahafnar daglega til vinnu, í skóla, í búðina, í bíó eða einfaldlega sér til skemmtunar. Börnin eru alin upp við þessa „hjólamenningu“ og byrja að hjóla um leið og þau hafa aldur til; hjólið verður þarfasti þjónninn. Í Danmörku eru hjólastígar svo til alls staðar, samanlögð lengd þeirra er 12 þúsund kílómetrar. Hjólastígarnir í Kaupmannahöfn spanna 380 kílómetra og samtals hjóla íbúar höfuðborgarinnar (og aðrir sem þar dvelja) um 1,4 milljónir kílómetra á degi hverjum.
Sala á svokölluðum rafmagnshjólum hefur stóraukist á síðustu árum en sala á hefðbundnum hjólum minnkað að sama skapi. Undanfarið hefur gagnrýni á rafmagnshjólreiðamenn farið vaxandi, einkum vegna hraðaksturs á stígunum, með tilheyrandi slysahættu. Nýleg könnun hefur enn fremur sýnt að heimamenn telja hjólandi ferðamenn valda aukinni slysahættu, þeir kunni ekki einföldustu reglur hjólreiðaumferðarinnar, gefi til dæmis ekki stefnu- og stöðvunarmerki.
Nýjar reglur draga úr reiðhjólanotkun ungmenna
Í júlí 2025 tóku gildi ný lög um ökuleyfi. Nú mega 17 ára ungmenni sem tekið hafa bílpróf aka, án farþega eða tilsjónarmanns, frá klukkan 5 á morgnana til klukkan 20 á kvöldin. Þetta þýðir til dæmis að framhaldsskólanemar geta sjálfir farið akandi í skólann, nokkuð sem þeir gátu ekki fyrir lagabreytinguna.
„Danir hafa lengi verið ein mesta hjólreiðaþjóð heims og það eigum við áfram að vera“
Þessi breyting hefur haft í för með sér að ungmennum, einkum í dreifbýlinu, sem fara hjólandi í skólann eða vinnuna hefur fækkað en þeim sem fara akandi að sama skapi fjölgað. Í umfjöllun danska útvarpsins, DR, kom fram að við marga framhaldsskóla í dreifbýlinu eru bílastæði skyndilega allt of fá. Ungu fólki, á aldrinum 15–19 ára, sem notar reiðhjól að minnsta kosti þrisvar í viku hefur á síðustu fimm árum fækkað um 16 prósent. Þeim sem eru á aldrinum 20–29 ára hefur fækkað um rúmlega 11 prósent á sama tímabili.
Grunnskólabörnum sem fara hjólandi í skólann hefur sömuleiðis fækkað. Í viðtölum við foreldra hefur komið fram að það sé ekki lengur jafn öruggt að hjóla og það var hér áður fyrr. Bílum í Danmörku hefur fjölgað mikið á síðustu árum, víða eru til tveir eða þrír bílar á heimilum. Þetta telja sérfræðingar um umferðar- og samgöngumál helstu skýringar á minni reiðhjólanotkun ungs fólks.
Lengi býr að fyrstu gerð
Uppeldisfræðingar og fleiri sem danska útvarpið hefur rætt við telja þá staðreynd að færri ungmenni hjóla hafa mikil áhrif til lengri tíma litið. Fyrir þá sem alast ekki upp við að fara flestra sinna ferða hjólandi verði sá ferðamáti ekki sjálfsagður þáttur daglegs lífs. Fyrir utan að hjólreiðar séu umhverfisvænn ferðamáti séu þær líka fyrirtaks líkamsrækt. „Danir hafa lengi verið ein mesta hjólreiðaþjóð heims og það eigum við áfram að vera,“ sagði Kenneth Ørberg Krag, framkvæmdastjóri Samtaka danskra hjólreiðamanna, í viðtali. Og bætti við „þeir sem ekki alast upp við hjólreiðar eru síður líklegir til að venja sín börn á að hjóla“.
